برنامه ریزی رفاه و توسعه اجتماعی

سیاست هدفمندسازی یارانه‌ها و انسجام اجتماعی در ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

سمیه میراشه 1
علی اکبر تاج مزینانی 2
معصومه قاراخانی 3

1 دانشگاه علامه طباطبائی

2 عضو هیأت علمی - دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبائی

3 هیات علمی

https://doi.org/10.22054/qjsd.2024.76798.2544
چکیده
با عنایت به ارتباط وثیق سیاست‌های اجتماعی با افزایش یا کاهش انسجام اجتماعی، مقاله حاضر در پی پاسخ به این پرسش است که سیاست هدفمندسازی یارانه‌ها چه رابطه‌ای (فزاینده و مثبت یا فرساینده و منفی) با انسجام اجتماعی در ایران می‌تواند داشته باشد؟ برای این منظور، نظرات شهروندان در شبکه‌‌ اجتماعی اینستاگرام (فروردین 1396 تا پایان مرداد 1401) و همچنین آراء انتشار یافته متخصصان در این زمینه مورد تحلیل قرار گرفته است. نمونه‌گیری از داده‌های اینستاگرام چندمرحله‌ای (نمونه‌گیری تصادفی سیستماتیک و تصادفی) بوده است. همچنین آراء متخصصان (189 منبع شامل مقاله، مصاحبه، نشست‌های رسانه‌ای و یادداشت‌های جراید) در این خصوص احصاء و تحلیل شده است. متکی بر دلالت‌های نظری پژوهش و تحلیل‌های کیفی نظرات کاربران شبکه اجتماعی اینستاگرام و نیز دیدگاه متخصصان ، مضامینی از جمله: «سیاست‌گذاری کوتاه‌مدت»، «تعارض دولت – ملت»، « همراهی با سیاست»، « ناهدفمندی یارانه‌ها» و «تفسیر دوگانه از توزیع عادلانه» احصا شد. همچنین مدلی سه‌وجهی از انسجام اجتماعی در رابطه با سیاست هدفمندسازی یارانه‌ها (شامل «اعتماد عمودی»، «پنداشت نابرابری» و «قطبی‌شدن اجتماعی») ارائه گردید. مطابق جمع‌بندی این پژوهش، حمایت‌های نقدی گزینشی (با گروه‌های هدف بزرگ) گرچه در ابتدای معرفی و اجرای سیاست باعث افزایش اعتماد و بهبود رابطه دولت – ملت می‌شوند، اما بعد از مدتی باعث تبعیض، اعتراض، تنش و در نتیجه کاهش انسجام اجتماعی می‌شوند.

کلیدواژه‌ها

"انسجام اجتماعی"
"هدفمندسازی یارانه‌ها"
"سیاست‌گذاری کوتاه‌مدت"
"قطبی‌شدن اجتماعی"
"حمایت اجتماعی"
"تعارض دولت-ملت"
موضوعات

عنوان مقاله English

Targeted Subsidies Policy and Social Cohesion in Iran

نویسندگان English

Somayeh Mirashe 1
Ali Akbar Taj Mazinani 2
Masoumeh Qarakhani 3
1 Allameh Tabataba'i University
2 Allameh Tabataba'i University
3 Allameh Tabataba'i University
چکیده English

Considering the close relationship between social policies and the increase or decrease of social cohesion, this article seeks to answer the question of what relationship (increasing and positive or erosive and negative) the policy of targeting subsidies can have with social cohesion in Iran? For this purpose, the opinions of citizens on the Instagram social network (April 2017 to the end of August 2023) as well as the published opinions of experts in this field have been analyzed. Sampling of Instagram data was multi-stage. Also, experts' opinions (189 sources including articles, interviews, media meetings and newspaper notes) have been counted and analyzed in this regard. Based on the theoretical implications of the research and the qualitative analysis of the opinions of the users of, as well as the views of experts, the following themes were reached: "short-term policymaking", "state-nation conflict", "supporting the policy", "subsidies' ineffectiveness" and "dual interpretation of fair distribution". Also, a three-dimensional model of social cohesion in relation to the policy of targeting subsidies (including "vertical trust", "inequality assumption" and "social polarization") was presented. According to this research, although selective cash support at the beginning of the introduction and implementation of the policy, increases trust and improves the relationship between the government and the nation, it causes discrimination, protest, tension and, as a result, a decrease in social cohesion.

کلیدواژه‌ها English

"Social cohesion"
"Targeted Subsidies Policy"
" short-term policy-making"
"social polarization"
"social protection"
"nation-state conflict"
  • احدیان، صونا و کسرایی، محمد سالار. (1397). «سنجش احساس طرد اجتماعی دانشجویان دانشگاه‌های زنجان»، جامعه پژوهی فرهنگی. دورۀ نهم، شمارۀ 1: 28-1.
  • ازکیا، مصطفی و حسینی رودبارکی، سکینه. (1393). «تجربه زیسته روستاییان از دریافت یارانه نقدی و پیامدهای آن (مطالعه پدیدار شناختی: روستای آهنگرمحله و قرن آباد شهرستان گرگان)» توسعه روستایی، دورۀ ششم، شماره 2: 192-167.
  • افروغ، عماد. (1392)، «حذف پولدارها نارضایتی اجتماعی ایجاد نمی‌کند»، خبرآن‌لاین. ۱۱ آبان ۱۳۹۲. بازیابی از: https://www.khabaronline.ir/news/320429
  • امیدی، رضا. (1398)، «دگردیسی مفاهیم عدالت خواهی»، خبرگزاری ایرنا. ۳۰ بهمن ۱۳۹۸. بازیابی از: https://www.irna.ir/news/83680945
  • امیدی، رضا. (1401)، «توده‌ای شدن فقر»، خبرگزاری شفقنا. ۱۲ آذر ۱۴۰۱. بازیابی از:

 https://fa.shafaqna.com/news/1486407

  • ایسپا. (1399)، «73.6 درصد افراد بالای 18 سال کشور در حال حاضر از رسانه‌های اجتماعی استفاده می‌کنند»، بازیابی از: http://ispa.ir/Default/Details/fa/2282
  • بلیکی، نورمن. (1392)، طراحی پژوهش‌های اجتماعی. ترجمه حسن چاوشیان. تهران: نشر نی.
  • بهنام فرد، حمیده سادات. (1392)، بررسی تأثیر اجرای قانون هدفمند سازی یارانه‌ها بر رفاه (مادی و غیرمادی) خانوارهای شهرستان کاشان. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه علامه طباطبایی.
  • پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات. (1390)، نظرسنجی تلفنی از مردم تهران درباره مهم‌ترین موضوعات و مسائل جامعه با تمرکز بر هدفمند کردن یارانه‌ها. تهران: مرکز افکار سنجی و رصد فرهنگی.
  • پوگام، سرژ. (1395)، جامعه‌شناسی رابطه اجتماعی. ترجمه عبدالحسین نیک‌گهر. تهران: هرمس.
  • توکلی، احمد. (1391)، «اجرای مرحله دوم هدفمندی یارانه‌ها ۶۰ درصد تورم در پی دارد»، خبرگزاری تسنیم. ۲۰ اسفند ۱۳۹۱. بازیابی از:

https://www.tasnimnews.com/fa/news/1391/12/20/32965

  • توکلی، احمد. (1398)، «کنترل حساب‌های بانکی به معنی سرک کشیدن به زندگی خصوصی افراد نیست»، خبرگزاری ایسنا. 19 آذر 1398. بازیابی از:

 https://www.isna.ir/news/98091813531

  • جغتایی، فائزه، و موسوی، میر طاهر. (1398)، «روند تحول سرمایه اجتماعی در ایران از 1385 تا 1395» در دومین گزارش وضعیت اجتماعی ایران 1388 - 1396: همبستگی اجتماعی و نابرابری. ویرایش میر طاهر موسوی. جلد 1. تهران: آگاه.
  • خبرگزاری ایسنا. (1401)، «دهک پُردرآمد از لیست یارانه نقدی حذف شد»، خبرگزاری ایسنا. 20 اردیبهشت 1401. بازیابی از: https://www.isna.ir/news/1401022013256.
  • خبرگزاری ایمنا. (1401)، «قیمت دلار امروز دوشنبه ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۱» خبرگزاری ایمنا. 19 اردیبهشت 1401. بازیابی از: https://www.imna.ir/news/573874
  • خوش‌چهره، محمد. (1392)، «پرداخت یارانه نقدی به همه مردم بی‌عدالتی است»، خبرگزاری ایسنا. 14 بهمن 1392. بازیابی از: https://www.isna.ir/news/92111409680
  • خوش‌چهره، محمد. (1395)، «نگران مسابقه یارانه در خرداد ۹۶ هستم»، روزنامه اعتماد. شماره 3594. 18 مرداد 1395. بازیابی از:

 https://www.etemadnewspaper.ir/fa/main/detail/50883

  • دونزولو، ژاک. (1395)، ابداع امر اجتماعی: رساله‌ای درباره افول هیجانات سیاسی، ترجمۀ آرام قریب. تهران: شیرازه.
  • ذاکری، آرمان. (1397)، «دگردیسی همبستگی اجتماعی در جامعه ایران: مطالعه موردی فعالیت‌های خیریه مرجعیت از دوره پهلوی اول تا پایان دولت دهم» رسالۀ دکتری رشتۀ جامعه‌شناسی سیاسی، دانشگاه تربیت مدرس.
  • راغفر، حسین. (1392 الف)، «15 میلیون نفر از طبقه متوسط در معرض حذف یارانه نقدی»، روزنامه شرق. 30 مهر 1392. بازیابی از: http://www.ensafnews.com/5777
  • راغفر، حسین. (1392 ب)، «45 میلیون نفر نباید یارانه بگیرند!»، خبرگزاری ایسنا. 15 مهر 1392. بازیابی از: https://www.isna.ir/news/92071509631
  • راغفر، حسین. (1392 پ)، «اجماع مردم بر حذف یارانه ثروتمندان»، خبرگزاری تسنیم. 3 آبان 1392. بازیابی از: https://tn.ai/174396
  • راغفر، حسین. (1393)، «هدفمندی صددرصدی یارانه شدنی نیست»، روزنامه شرق. 29 دی 1393. بازیابی از: https://danakhabar.com/fa/news/1189374
  • راغفر، حسین. (1398)، «پرداخت یارانه ریختن سم به حلقوم مردم است»، روزنامه آرمان ملی. 4 آذر 1398. بازیابی از: https://www.asriran.com/fa/news/700080
  • راغفر، حسین. (1400)، «افزایش یارانه‌ها مقدمه‌ای بر افزایش حامل‌های انرژی است»، پایگاه خبری دیده‌بان ایران، 5 دی 1400. بازیابی از: https://www.didbaniran.ir/fa/tiny/news-123444
  • ربیعی، علی. (1398)، «کمک معیشتی دولت تا ۲ آذر ۹۸ پرداخت می‌شود» خبرگزاری ایرنا. 29 آبان 1398. بازیابی از: https://www.irna.ir/news/83562851.
  • سازمان هدفمندی یارانه‌ها. (1401)، «واریز یارانه حمایتی برای ۷۲ میلیون نفر ایرانی/ شرایط ثبت‌نام جدید یارانه اعلام می‌شود» خبرگزاری ایرنا. 20 اردیبهشت 1401. بازیابی از:

 https://www.irna.ir/news/84747366.

  • سعیدی، علی. (1396)، «بررسی علل بروز شکاف درآمدی در میان طبقات مختلف اجتماعی»، روزنامه اعتماد. 3 مرداد 1396. شماره ۳۸۶۲. بازیابی از:

 https://www.etemadnewspaper.ir/fa/main/detail/81322

  • سعیدی، علی. (1398)، «کالاهای فرهنگی از سبد خانوار خارج‌شده است»، روزنامه ایران. 12 آبان 1398. شماره 7194. بازیابی از: https://old.irannewspaper.ir/newspaper/item/525719
  • شاکری، عباس. (1393)، «سرنوشتِ یارانه پردردسر: دیگر حذف یارانه پردرآمدها ضروری است»، پایگاه فرارو. 29 آذر 1393. بازیابی از: https://fararu.com/fa/news/217044
  • شاکری، عباس. (1395)، «افزایش قیمت سوخت موجب رشد گرانی در جامعه می‌شود»، خبرگزاری مهر. 4 اردیبهشت 1395. بازیابی از:

 https://www.mehrnews.com/news/3605701

  • شاکری، عباس. (1398)، «حق فقرا در حساب اغنیا»، روزنامه رسالت. 14 مرداد 1398. شماره 9559. بازیابی از: http://paper.resalat-news.com/Newspaper/Page/9559/3
  • شاکری، عباس. (1401)، «با اقتصاد قماری، توسعه ممکن نیست»، انصاف‌نیوز. 21 اردیبهشت 1401. بازیابی از: http://www.ensafnews.com/345505
  • شرکت ملی پخش فراورده‌های نفتی ایران. (1398)، «اجرای طرح مدیریت مصرف سوخت در کشور اطلاعیه شماره 1»، پورتال خبری وزارت کشور، 23 آبان 1398. بازیابی از:

https://www.moi.ir/news/129202.

  • شریف‌زاده، محمدجواد و بهرمن، حمیدرضا. (1399)، «ارزیابی تطبیقی درآمد پایه همگانی در اقتصاد متعارف و تضمین حد معیشت در اقتصاد اسلامی»، اقتصاد اسلامی، دورۀ 20، شمارۀ 79: 171–
  • صالحی اصفهانی. جواد. (1391)، «یارانه نقدی جداگانه به مادران؛ نقش‌آفرین در بهبود وضعیت فقرا»، روزنامه دنیای اقتصاد. 3 آبان 1391. شمارۀ 2769. بازیابی از:

 https://donya-e-eqtesad.com/fa/tiny/news-397855

  • عالمی‌نیسی، مسعود. (1397)، تحلیل نهادی جرم در ایران. تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.
  • عبدی، عباس. (1392)، «حذف یارانه ۳ دهک پوست خربزه زیر پای دولت یازدهم و خطایی بزرگ است»، خبرگزاری تسنیم. 6 آبان 1392. بازیابی از: https://tn.ai/177349
  • عبدی، عباس. (1398 الف)، «این یارانه نیست»، روزنامه اعتماد. 13 مهر 1398. شماره 4480. بازیابی از: https://www.etemadnewspaper.ir/fa/main/detail/134143
  • عبدی، عباس. (1398 ب)، «یارانه انرژی را حذف کنید و بجای آن، اصل پول نفت و گازوئیل و برق را به مردم پرداخت کنید»، روزنامه اعتماد. 10 آذر 1398. شماره 4524. بازیابی از:

 https://www.etemadnewspaper.ir/fa/main/detail/137835

  • غفاری، غلامرضا و تاج‌الدین، محمدباقر. (1384)، «شناسایی مؤلفه‌های محرومیت اجتماعی»، فصلنامۀ رفاه اجتماعی، سال چهارم، دورۀ 5، شمارۀ 17: 56–
  • غنی نژاد، موسی. (1389)، «نسبت رونق و رکود اقتصاد با هدفمندی یارانه‌ها»، خبرگزاری فارس. 24 بهمن 1389. بازیابی از: http://fna.ir
  • غنی نژاد، موسی. (1393)، «پیش‌بینی اقتصاددانان از اثرات تورمی هدفمندی؛ افزایش قیمت حامل‌های انرژی تورم زا نیست»، خبر آنلاین. ۲۴ فروردین ۱۳۹۳. بازیابی از:

 https://www.khabaronline.ir/news/349035

  • غنی نژاد، موسی. (1398)، «گرانی بنزین علت اصلی عصبانیت مردم نیست»، هفته‌نامه تجارت فردا. 9 آذر 1398. شماره 339. بازیابی از: https://www.tejaratefarda.com/fa/tiny/news-32755
  • غنی نژاد، موسی. (1400)، «کدام خوانش از عدالت؟»، هفته‌نامه تجارت فردا. 8 خرداد 1400. شماره 408. بازیابی از: https://www.tejaratefarda.com/fa/tiny/news-37939
  • فرزین، محمدرضا، موحد نژاد، علی و حسینی، سید مهدی. (1392)، «هدفمند کردن یارانه‌ها: تبیین رویکردها، آثار و نتایج اجرایی» سیاست‌های مالی و اقتصادی، دورۀ دوم، شمارۀ 1: 300–
  • قاراخانی، معصومه. (1395)، «سیاست اجتماعی در ایران، شکاف دولت-ملت»، فصلنامه علوم اجتماعی، دورۀ 23، شمارۀ 75: 93– https://doi.org/10.22054/qjss.2017.7595.
  • قانون بودجه سال 1395 کل کشور. 1395. بازیابی از: https://dotic.ir/news/4838.
  • قانون بودجه سال 1399 کل کشور. 1398. بازیابی از: https://dotic.ir/news/6698.
  • بلیک‌مور، کن. (1385)، مقدمه‌ای بر سیاست‌گذاری اجتماعی. ترجمه علی‌اصغر سعیدی و سعید صادقی‌جقه. تهران: موسسه عالی پژوهش تأمین اجتماعی.
  • گودرزی، محسن. (1398)، «روندهای گسیخته ساز» در: دومین گزارش وضعیت اجتماعی ایران 1388 - 1396: همبستگی اجتماعی و نابرابری، ویرایش میر طاهر موسوی. جلد 1. تهران: آگاه.
  • محمد پور، احمد. (1398)، فراروش. تهران: لوگوس.
  • محمدی، آیدین. (1400)، «تحلیل فرایند شکل‌گیری قانون هدفمند کردن یارانه‌ها» پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه علامه طباطبائی.
  • مصباحی مقدم، غلامرضا. (1392)، «یارانه نقدی مردم را تنبل می‌کند»، خبرگزاری مهر. 14 شهریور 1392. بازیابی از: https://www.mehrnews.com/news/2129608
  • موسوی، میر طاهر. (1398)، دومین گزارش وضعیت اجتماعی ایران 1388 - 1396: همبستگی اجتماعی و نابرابری. تهران: آگاه.
  • مؤمنی، فرشاد. (1391)، «افزایش یارانه نقدی تبلیغات انتخاباتی دولت بود»، نامه‌نیوز. 9 /آبان 1391. بازیابی از: https://www.namehnews.com/fa/tiny/news-5711
  • مؤمنی، فرشاد. (1393)، «حذف یارانه بر مبنای گروه شغلی اقدامی نسنجیده است»، صدای اقتصاد. 19 بهمن 1393. بازیابی از: https://akharinkhabar.ir/money/1369827
  • مؤمنی، فرشاد. (1396 الف)، «از کیفیت تیم اقتصادی دولت متأسفم»، روزنامه مردم‌سالاری. 20 آبان 1396. بازیابی از: https://www.mashreghnews.ir/news/797058
  • مؤمنی، فرشاد. (1396 ب)، «وعده کارانه ۲۵۰ هزارتومانی عریان‌ترین نماد فساد است»، روزنامه همدلی. 16 اردیبهشت 1396. بازیابی از: https://www.pishkhan.com/news/16347
  • می‌دری، احمد. (1393)، «خرید اقساطی با یارانه نقدی»، روزنامه تعادل. 20 شهریور 1393. بازیابی از: https://www.taadolnewspaper.ir/fa/news/2506
  • میدری، احمد. (1398)، «مشمولان و محرومان یارانه نقدی جدید»، اقتصادنیوز. 6 آذر 1398. بازیابی از: https://www.eghtesadnews.com/fa/tiny/news-313750
  • ناظران، پویا. (1401 الف)، «شالوده یکسان تفکر اقتصادی دولت‌ها طی 50 سال گذشته»، روزنامه تعادل. 10 خرداد 1401. بازیابی از: https://www.taadolnewspaper.ir/000nIj
  • ناظران، پویا. (1401 ب)، «دولت قیمت‌گذار؛ بررسی چیستی اصلاحات اقتصادی»، هفته‌نامه تجارت فردا. 24 اردیبهشت 1401. شماره 453. بازیابی از:

 https://www.tejaratefarda.com/fa/tiny/news-41087

  • نوبخت، محمدباقر. (1393)، «نوبخت اعلام کرد: انصراف دو میلیون و 400 هزار نفر از دریافت یارانه» خبرآن‌لاین. 3 اردیبهشت 1393. بازیابی از:

https://www.khabaronline.ir/news/351048.

  • نوبخت، محمدباقر. (1397)، «مهم‌ترین وظیفه دولت در اقتصاد سیاسی، ایجاد تعادل است» خبرگزاری ایرنا. 23 فروردین 1397. بازیابی از: https://www.irna.ir/news/82885055.
  • نیلی، مسعود. (1393)، «با انصراف از یارانه، به رفع مشکلات کمک کنید»، بهارنیوز. 18 فروردین 1393. بازیابی از: https://www.baharnews.ir/news/37245
  • نیلی، مسعود. (1396)، «یارانه باید ۱۸ هزار تومان می‌بود نه ۴۵ هزار»، خبرگزاری تسنیم. 26 آذر 1396. بازیابی از: https://tn.ai/1603129
  • وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (1396)، «وضعیت اجتماعی، فرهنگی و اخلاقی جامعه ایران». پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، دفتر طرح‌های ملی، بازیابی از:

https://ircud.ir/fa/content/284157.

  • وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. (1395)، «پیمایش ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان موج سوم»، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، دفتر طرح‌های ملی، بازیابی از:

 https://ircud.ir/fa/content/283625.

  • هزارجریبی، جعفر و صفری شالی، رضا. (1388)، «بررسی عوامل مؤثر بر اعتماد اجتماعی شهروندان» جامعه‌شناسی کاربردی، دورۀ 20، شمارۀ 4: 38–

 

صفحه اصلی

راهنمای نویسندگان

ارسال مقاله

تماس با ما

داوران