نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• پری ناز بیدل ¹
• علی یوسفی ²
• احمد رضا اصغر پور ماسوله ³
• فرنوش فلاح پور ⁴

¹ دانشجوی دکترای جامعه شناسی اقتصادی و توسعه، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

² استاد جامعه شناسی، گروه علوم اجتماعی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران

³ دانشیار جامعه شناسی، گروه علوم اجتماعی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران

⁴ استادیار، گروه اگرو تکنولوژی، ، دانشکده کشاورزی، دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران

چکیده

تاب‌آوری اجتماعی– اکولوژیک مفهومی کلیدی در درک پویایی جوامع وابسته به منابع طبیعی است که توانایی یک سیستم را برای جذب اختلالات، سازگاری با تغییرات و بازسازماندهی در مسیر دستیابی به وضعیت مطلوب‌تر بیان می‌کند. این پژوهش با هدف شناسایی بنیان‌های نظری و روش‌شناختی مطالعات مربوط به تاب‌آوری در جوامع مبتنی بر منابع، با بهره‌گیری از مرور نظام‌مند و چارچوب پریزما انجام شد. بدین منظور ۲۰ مورد مطالعه‌ی معتبر بین‌المللی در بازه‌ی زمانی ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۳ تحلیل گردید. یافته‌ها نشان داد که اغلب پژوهش‌ها بر رویکرد تکاملی و نظریه چرخه‌ی تطبیقی استوارند و تاب‌آوری را فرآیندی چندبعدی شامل ابعاد زیست محیطی، اقتصادی، اجتماعی، انسانی، فرهنگی و نهادی می‌دانند که در چهار مرحله‌ی رشد، حفاظت، فروپاشی و بازسازماندهی رخ می‌دهد. از دید روش‌شناختی، بیشتر مطالعات از روش‌های کمی مانند تحلیل مؤلفه‌های اصلی (PCA) و مدل‌سازی‌های مکانی مبتنی بر GIS بهره برده‌اند و در مقابل، پژوهش‌های کیفی با رویکرد استقرایی و تحلیل تم به واکنش‌های تاب‌آورانه جوامع پرداخته‌اند. نتایج حاکی از آن است که با وجود غنای نظری مدل چرخه‌ی تطبیقی، شکاف قابل توجهی میان مفاهیم نظری و سنجش تجربی تاب‌آوری وجود دارد و ادغام ابعاد اجتماعی، نهادی و فرهنگی در مدل‌های موجود ضروری است. این مطالعه با برجسته‌سازی خلأ پژوهشی در زمینه تاب‌آوری جوامع معدنی، ضرورت توسعه‌ی چارچوب‌های بومی و میان‌رشته‌ای را برای تحلیل و تقویت تاب‌آوری در ایران پیشنهاد می‌کند.

کلیدواژه‌ها

• جذب
• انطباق
• تاب آوری اجتماعی- اکولوژیک
• چرخه تطبیقی
• جوامع مبتنی بر منابع

عنوان مقاله [English]

A Critical Review of Research on Social–Ecological Resilience in Resource-Based Communities

نویسندگان [English]

• Parinaz Bidel ¹
• Ali Yousofi ²
• Ahmadreza Asgharpourmasouleh ³
• Farnoosh Fallahpour ⁴

¹ PhD student in Economic Sociology and Development, Department of Social Science. Faculty of Humanities and Literature. Ferdowsi University of Mashhad(FUM),Iran

² Professor of Sociology. Department of Social Science . Faculty of Humanities and Literature. Ferdowsi University of Mashhad, Iran

³ Associate Professor of Agrotechnology. Department, Faculty of Agriculture, Ferdowsi University of Mashhad(FUM),Iran

⁴ Associate Professor of Agrotechnology, Department, Faculty of Agriculture, Ferdowsi University of Mashhad (FUM), Iran

چکیده [English]

Social– ecological resilience is a key concept for understanding the dynamics of resource-dependent communities, reflecting the capacity of a system to absorb disturbances, adapt to changes, and reorganize towards a more desirable state. This study aims to identify the theoretical foundations and methodological approaches employed in research on resilience within mineral resource–based communities, using a systematic review guided by the PRISMA framework. Accordingly, 20 peer-reviewed international studies published between 2000 and 2023 were analyzed. Findings reveal that most studies are grounded in the evolutionary approach and the adaptive cycle theory, conceptualizing resilience as a multidimensional process encompassing environmental, economic, social, human, cultural, and institutional dimensions that evolve through four stages: growth, conservation, release, and reorganization. Methodologically, the majority of studies adopted quantitative approaches, employing techniques such as Principal Component Analysis (PCA) and GIS-based spatial modeling, whereas qualitative research utilized inductive reasoning and thematic analysis to explore communities’ adaptive responses. The results highlight a significant gap between theoretical conceptualization and empirical measurement of resilience, underscoring the need to integrate social, institutional, and cultural dimensions into existing models. By addressing this research gap, the study emphasizes the necessity of developing context-specific, interdisciplinary frameworks for analyzing and enhancing resilience in Iran’s mining communities

کلیدواژه‌ها [English]

• Absorption
• Adaptation
• Social– ecological resilience
• Adaptive cycle
• Resource-based communities