بررسی گفتمان عدالتِ حاکم بر مقولة تأمین اجتماعی در دولت‌های پس از انقلاب اسلامی .جعفر هزارجریبی، رضا صفری شالی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد دانشکدة علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبائی

2 دکتری رفاه اجتماعی و مدرس دانشگاه خوارزمی.

چکیده

تأمین اجتماعی به معنای اعم خود همواره یکی از آرزوهای بشر بوده است؛ به ‌طوری ‌که انسان‌ها همیشه دغدغة زندگی آرام و مطمئنی را داشته‌اند که عاری از «رنج و نگرانی» باشد؛ تا در پرتو آن فرصت یابند به جنبه‌های متعالی‎تر زندگی بپردازند و در هنگام تلاش برای کسب معاش، چشم‌انداز آینده‎ای مبهم آن‌ها را نگران و آشفته نسازد. در دنیای امروز، این آرمان دیرین در تحقق تأمین اجتماعی و به‌ویژه در نظام کارآمد بیمه‎های اجتماعی و حمایت و مساعدت‎های اجتماعی جست‌وجو می‌شود. مقولاتی که موضوع اصل 29 قانون ‌اساسی جمهوری اسلامی ایران را به خود اختصاص داده و بر لزوم تحقق آن تأکید شده است. در پژوهش حاضر، با بهره‌مندی از روش کیفی، و به شیوة تحلیل گفتمان به روش «نورمن فرکلاف» و «لاکلاو و موفه»، با مبنا قرار دادن عدالت اجتماعی به عنوان دال شناور و «تأمین اجتماعی» تحت عنوان نشانة مرکزی، درصدد پاسخ‌گویی به سؤال اصلی این نوشتاریم که حاکی از آن است که گفتمان عدالت حاکم بر مقولة تأمین اجتماعی در چهار دولت پس از انقلاب، دولت دفاع مقدس (دولت موسوی)، دولت سازندگی (دولت هاشمی)، دولت اصلاحات (دولت خاتمی) و دولت اصول‌گرای عدالت‌محور (دولت احمدی‌نژاد)، به چه شکل قابل ترسیم است؟ یافته‌های تحلیل ‎گفتمان حاکی از آن است که دال شناور «عدالت اجتماعی»، ذیل گفتمان کلان انقلاب ‌اسلامی، در قالب نشانة‌ مرکزی «تأمین اجتماعی» مسدود شده اشت و مفصل‌بندی آن در قالب نشانه‌هایی اصلی چون، برخورداری آحاد جامعه از حمایت‌های بیمه‌ای و امدادی (البته با رویکرد حداقلی به مقوله تأمین اجتماعی در گفتمان دفاع‌مقدس و در نظر گرفتن ساختار نظام جامع تأمین اجتماعی در گفتمان اصلاح‌طلبی)، برخورداری از حمایت‌های اجتماعی و بیمه‌ای (در قالب تدوین چهارچوب نظام تأمین اجتماعی) در گفتمان سازندگی و برخورداری از حمایت‌های بیمه‌ای  و توانبخشی(در قالب رویکرد چند بعدی به مقوله تأمین اجتماعی) در گفتمان اصول‌گرای عدالت محور شکل گرفته که مبیّن خط سیر متفاوت دولت‌های پس از انقلاب در تحقق عدالت اجتماعی برآمده از تأمین اجتماعی در کشور می‌باشد.
 
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

An Assessment of Justice Discourse with in Social Security in Governments After Islamic Revolution

نویسندگان [English]

  • g h 1
  • reza safarishali 2
چکیده [English]

Social Security, in its broad sense, has always been one of human wishes and humans have always been concerned with a secure and comfortable life – a life free from any worries and suffering so as to enable humans to engage in more transcendental aspects of life and not worry about unclear future while doing a living. In the modern world, this earliest goal is achieved through social security and particularly efficient social insurance systems and social support and contributions. These were included and asserted in the Principle 29 of the Constitution of Islamic Republic of Iran. The present paper aims to answer the primary question of the research: to what extent were the justice discourses dominating social security considered in the four governments after Islamic revolution in Iran, namely Holy Defense Government (Moosavi cabinet), Construction Government (Rafsanjani cabinet), Reform Government (Khatami cabinet) and Justice-oriented Fundamentalist Government (Ahmadinejad cabinet)? To answer this question, the qualitative method, and the Norman Fairclough, Ernesto LacLau and Chantal Mouffe discourse analysis methods were used. Besides, the research was grounded on social justice as a blank signifier and "social security" as a central indicator. Given that measures taken in the area of social security include four
sectors of insurance, social support, rehabilitation and first aid, results from discourse analysis suggest that the blank signifier, i.e. social justice, is limited to the framework of the central indicator, social security, throughout macro discourses. Accordingly, social justice has been assumed to include such main indicators as the provision of insurance and first aid to all members of the society (of course with the minimal approach to social security in Holy Defense discourses and considering the comprehensive social security structure in reformist discourses), the provision of social support (within the limits of social security system in construction discourses) and the provision of insurance support (within the multidimensional approach to social Security in justice-oriented fundamentalist discourses). It is evident that after the Islamic Revolution, different governments have followed different approaches to the fulfillment of social justice in the light of social security.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Social Security
  • discourses analysis
  • social justice
  • social insurance

 

-   آراسته‌خو، محمد. (1385)، تأمین و رفاه اجتماعی، تهران: دانشگاه پیام نور.

-   تاجیک، محمدرضا. (1383)، گفتمان و پادگفتمان و سیاست، تهران: نشر مؤسسة تحقیقات و توسعة علوم انسانی.

-   ذاکرحمیدی، معصومه. (1386)، «بررسی سیاست‌های رفاه اجتماعی با رهیافت توسعة اجتماعی (مطالعة موردی ایران)»، پایان‌نامة مقطع کارشناسی ارشد، رشتة پژوهش اجتماعی دانشگاه الزهرا، استاد راهنما مرضیه موسوی.

-   زاهدی اصل، محمد. (1381)، مبانی رفاه اجتماعی، تهران: انتشارات دانشگاه علامه طباطبائی.

-   زاهدی اصل، محمدرضا. (1373)، مفاهیم رفاه اجتماعی و تأمین اجتماعی (مجموعه ‌مقالات سمینار جامعه‌شناسی و توسعه)، جلد دوم، تهران: انتشارات سمت.

-   سازمان بین المللی کار. (1998)، گزارش دفتر منطقه‌ای ILO در کینشازا.

-   سلطانی، سید ‌علی‌اصغر. (1384)، قدرت، گفتمان و زبان: ساز و کارهای جریان قدرت در جمهوری اسلامی ایران، تهران: نشر نی.

-   سلطانی، سید علی‌اصغر. (1383)، «تحلیل گفتمان به ‌مثابة نظریه و روش»، فصلنامة علوم سیاسی، سال هفتم، ش 28.

-   شورای برنامه‌ریزی سازمان بهزیستی کشور. (1379)، به سوی نظام جامع رفاه اجتماعی، ویرایش و تنظیم: سعید مدنی قهفرخی، سازمان بهزیستی کشور.

-   طالب، مهدی. (1368)، تأمین اجتماعی، مشهد: بنیاد فرهنگی آستان قدس رضوی.

-   فاتحی، محمدحسین. (1377)، «تأمین اجتماعی، گذشته، حال و آینده»، تازه‌های اقتصاد، ش 71.

-   فرکلاف، نورمن. (1379)، تحلیل گفتمان انتقادی، ترجمة گروه مترجمان، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ای.

-   فیتز پتریک، تونی. (1383)، نظریة رفاه (سیاست اجتماعی چیست؟)، ترجمة هرمز همایون‌پور، تهران: انتشارات گام نو.

-   فیض‌زاده، علی، مدنی قهفرخی، سعید. (1379)، بررسی مفهوم رفاه و تأمین اجتماعی در ایران، مؤسسة عالی پژوهش تأمین اجتماعی.

-   کردونی، روزبه، فاضلی، نعمت‌الله. (1388)، «تحلیل برخی گفتمان‌های رفاهی در دوران اصلاحات»، فصل‌نامة علمی ـ پژوهشی رفاه اجتماعی، سال نهم، ش 32.

-   گیدنز، آنتونی. (1387)، جهان رها‌شده، ترجمة علی‌اصغر سعیدی و یوسف حاجی عبدالوهاب، انتشارات علم و ادب.

-   مؤسسة پژوهشی عالی تأمین اجتماعی، گزارش تأمین اجتماعی از دیدگاه مؤسسات بین‌المللی (ISSA, ILO, IMF, WB).

-   ماکارو، دیوید. (1378)، رفاه اجتماعی (ساختار و عملکرد)، محمدتقی جغتایی و فریده همتی، انتشارات دانشگاه علوم بهزیستی و توان‌بخشی.

-   ماهر، علی و مظفر کریمی. (1382)، «تأمین اجتماعی در برنامه‌های توسعه»، فصل‌نامة تأمین اجتماعی، ش 15.

-   مدنی، سعید. (1379)، به سوی نظام جامع رفاه اجتماعی، تهران: انتشارات دانشگاه علوم بهزیستی و توان‌بخشی.

-   مرتجی، حجت. (1378)، جناح‌های سیاسی در ایران امروز، تهران: انتشارات نقش و نگار.

-   مزیدی، سیاوش. (1378)، فرهنگ بیمه‌های اجتماعی، مؤسسة عالی پژوهش تأمین اجتماعی.

-   مسعود اصل، ایروان. (1388)، نظام رفاه اجتماعی در جهان، تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.

-   مصباحی‌مقدم، غلامرضا. (1370)، «بررسی اختلافات موجود در اقتصاد جمهوری اسلامی ایران»، نور علم، دورة چهارم، ش 6 (آذر و دی).

-   منوچهری، عباس. (1387)، رهیافت و روش در علوم سیاسی، تهران: نشر سمت.

-   سعیدی، محمدرضا و محمد‌باقر تاج‌الدین. (1388)، برنامه‌ریزی اجتماعی، تهران: انتشارات فرهنگی و هنری راهدانه.

-   موسوی، مرضیه و معصومه ذاکرحمیدی. (1386)، «مفاهیم نظری سیاست اجتماعی و تکوین دولت‌های رفاهی‌«، ویژه‌نامة سیاست اجتماعی، دورة اول، دفتر امور اجتماعی وزارت کشور.

-   میرسندسی، ‌سیدمحمد. (1390)، «نظریة ترکیبی عدالت: مبنای نظری عدالت در جمهوری اسلامی ایران»، مجموعه‌مقالات دومین نشست اندیشة راه‌بردی، تهران: پیام عدالت.

-   هزارجریبی، جعفر و صفری شالی، رضا. (1391)، آناتومی رفاه اجتماعی، تهران: مؤسسة انتشاراتی جامعه و فرهنگ.

-   هوارت، دیوید. (1379)، نظریة گفتمان، مجموعه‌مقالات گفتمان و تحلیل گفتمان، به اهتمام محمدرضا تاجیک، ترجمة امیرمحمد حاجی یوسفی، تهران: نشر فرهنگ گفتمان.

-   یزدانی، فرشید. (1382)، «مفاهیم بنیادی در مباحث رفاه اجتماعی (سیاست اجتماعی، حمایت اجتماعی، رفاه و تأمین اجتماعی)»، فصل‌نامة رفاه اجتماعی، دانشگاه علوم بهزیستی و توان‌بخشی، ویژه‌نامة سیاست اجتماعی.

 

-  American Corporation (1975), “The Encyclopedia Americana International, Edition”, volume 25, USA.

-  Encyclopedia britannica. Inc (1994), “The New Encyclopedia britannica” volume 27, Printed in USA.

-  J. Suler·(1974), Department of Psychology, Rider University, USA.

-  L. Phillips, M. Jorgensen. (2002), Discourse Analysis as Theory and Method, California, sege publications.

-  C. Pigou (1965), Essays in Economics.

-  N. Warburton (1998), “Philosophy: The Classics”, London and New York: Rutledge.

-  N. Wolterstorff (2013), All Justice is Social but it’s not all Social Justice, Published Online: 6 April 2013, Springer Science Business Media Dordrecht.